O ofício de julgar do bispo e seu reflexo histórico no novo processo breve às sentenças de nulidade matrimonial
Keywords:
Episcopado. Munus regendi. Nulidade matrimonial. Reforma canônica. Papa Francisco.Abstract
Já nos primórdios do cristianismo, os bispos exerciam diretamente o poder judicante. Ao longo da história, os cânones demonstram que, desde as primeiras comunidades cristãs, coube ao bispo certa responsabilidade pela tutela da indissolubilidade do matrimônio sacramental. No entanto, através dos séculos surgiram tensões entre a titularidade e o exercício efetivo do poder judicante por parte dos bispos diocesanos. Por isso, o Magistério passou a recomendar que os bispos julgassem apenas casos específicos. Posteriormente, a própria demanda pastoral deixou claro que não era viável aos bispos assumir integralmente a função de juízes. Após um longo período histórico, o Concílio Vaticano II (1962-1965) reformulou e estabeleceu uma nova teologia católica do episcopado, segundo a qual o bispo possui sacramentalmente o tríplice múnus de sacerdote, profeta e rei. Este artigo enfoca no múnus de governo (ou regência) dos bispos. Tal serviço, suscitado naturalmente pelas necessidades dos fiéis, permitiu-lhes exercer uma função inevitável nas igrejas primitivas: a de julgar causas. Nesse contexto, a reforma dos processos de nulidade matrimonial promovida pelo Papa Francisco se fundamenta justamente no princípio histórico e canônico de que o bispo é o juiz nato em sua diocese. Ao instituir o processo breviore coram episcopo, essa premissa eclesial foi digna e legitimamente restaurada pelo Sumo Pontífice. Com Francisco, o bispo retorna assumir por si próprio a administração da justiça em favor dos fiéis.
References
BIZARRO, J. P. S. M. Tipologias processuais para a nulidade matrimonial: as novidades após o MIDI. Revista Scientia Canonica, Santa Catarina, v. 4, n. 7, p. 21-40, 2021.
Compêndio do Vaticano II. Constituições, Decretos e Declarações. Petrópolis: Vozes, 1984.
CONDE, M. J. A. O processo mais breve diante do Bispo. Revista Scientia Canonica. Santa Catarina, v. 1, n. 2, p. 195-218, 2018.
CONGREGAÇÃO PARA OS BISPOS. Diretório para o Ministério Pastoral dos Bispos: Apostolorum Successores – Sucessores dos Apóstolos. São Paulo: Loyola, 2005.
ESTEBAN, F. H. El proceso más breve ante el Obispo. Anuario de Derecho Canónico. Espanha, 5 supl., p. 97-122, 2016.
FRANCISCO, Papa. Mitis Iudex Dominus Iesus Mitis e Misericors Iesus: Cartas Apostólicas do Papa Francisco em forma de Motu Proprio. Brasília: Edições CNBB, 2015.
GARCÍA, C. P. El nuevo proceso “breviore coram episcopo” para la declaración de la nulida matrimonial. Revista Monitor Ecclesiasticus – Commentarius internationalis iuris canonici, Roma, v. CXXX, n. 2, p. 568-593, 2015.
GARCÍA, C. P. La reforma de los procesos canónicos de nulidad matrimonial: el motu proprio “Mitis Iudex Dominus Iesus”. Revista Estudos Eclesiásticos, Comillas, v. 90, n. 355, p. 621-68, 2015.
GHIRLANDA, G. O Direito na Igreja: mistério de comunhão: compêndio de direito eclesial. Trad. Roque Frangiotii, Edwino Aloysius Royus Royer e Adauri Fioritti. São Paulo: Santuário, 2003.
GOMES, E. X.; RAMOS, C. R.; LIMA V. F. de. (Orgs). Código de Direito Canônico Comentado. Brasília: Edições CNBB, 2013.
IOANNES PAULUS PP. II. Codex Iuris Canonici, Constitutione Apostolica: Sacrae disciplina leges, 25 ianuarii 1983. AAS LXXV Pars. II, 1983.
KRAKOWSKI, K. La figura ed i compiti processuali del Vescovo diocesano nel processo matrimoniale secondo la riforma del Papa Francesco. Revista Canon Law, Roma, tom. XV/ 2, p. 190-203, 2016.
LARA, L. Compêndio de Direito Canônico ao Alcance de todos. São Paulo: Fons Sapientiae, 2017.
RABINO, G. Ipse Episcopus iudex: ritorno alla tradizione canonica? Revista Stato, Chiese e pluralismo confessionale. Milão, n. 26, p. 1-42, 2017.
RUIZ, T. B. et al. Derecho Canónico 1 – El Derecho del Pueblo de Dios. Madri: Biblioteca de autores cristianos, 2006.
SANTORO, F. A Centralidade do episcopado no Concílio Vaticano II – Aspectos teológicos e as retomadas pastorais. Revista Atualidade Teológica, Rio de Janeiro, v. 49, p. 30-51, 2015.
VENTRONE, A. La centralitá del Vescovp diocesano nel processo matrimoniale piú breve: il caso della “sede vacante”. Diritto.it, 2012. Disponível em: https://www.diritto.it/la-centralita-del-vescovo-diocesano-nel-processo-matrimonialepiu-breve-caso-della-sede-vacante/. Acesso em: 19.jul.2023.
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
Copyright (c) 2025 Kairós: Revista Acadêmica da Prainha

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
According to the Creative Commons International 4.0 License, it is possible to:
1) Distribute the published material in any format, as long as the publication and referencing credits are duly given to Revista Kairós.
2) The copyright on the articles, reviews and translations published are from Revista Kairós, as well as the rights of first publication.
3) Authors who want to publish their manuscripts published in Kairós in other media (book chapters, for example), must duly refer to the first publication in Revista Kairós.
4) Authors have full right to publish their manuscripts published in Revista Kairós on their personal pages, and it is recommended to mention the journal.
To check the provisions of the Creative Commons 4.0 License, access here.